0Uygunluk ve anahtar sözcükler
Bu belge, JR Chain'i ve bu zincir üzerinde çalışan JR Network protokolünü (İnsan Emeği Kanıtı, JR ID, ekonomi ve yönetişim) uygulamaya yetecek ayrıntıda tanımlar. Kavramsal anlatım vizyon belgesindedir.
Bu spesifikasyon, vizyon belgesinin üç sütununu kurallara dönüştürür: yapay zeka ajanlarının para birimi (ajan hesapları ve ajan ücreti, §3.7), insan zihninin değeri (JR ID ve İnsan Emeği Kanıtı, §5–§7) ve kuantum çağının ötesinde güvenlik (hibrit imzalar ve kriptografik çeviklik, §4.2, §4.6).
Ana metin protokolü anlatır. Kurallar R<bölüm>.<n> biçiminde numaralandırılır. BCP 14'te [RFC 2119] [RFC 8174] tanımlanan “MUST”, “MUST NOT”, “REQUIRED”, “SHALL”, “SHALL NOT”, “SHOULD”, “SHOULD NOT”, “RECOMMENDED”, “NOT RECOMMENDED”, “MAY” ve “OPTIONAL” anahtar sözcükleri bu belgede aşağıdaki tabloda gösterilen Türkçe karşılıklarıyla yazılır. Bu karşılıklar, yalnızca ve ancak burada gösterildiği gibi tamamen büyük harfle yazıldıklarında BCP 14'te açıklandığı biçimde yorumlanır. Ek biçimindeki karşılıklarda (-MALIDIR, -EBİLİR vb.) fiilin tamamı büyük harfle yazılır (örneğin BİLDİRMELİDİR).
| Gereklilik düzeyi | Anahtar sözcükler |
|---|---|
| Mutlak gereklilik | -MALIDIR / -MELİDİR, ZORUNLUDUR (MUST, REQUIRED, SHALL) |
| Mutlak yasak | -MAMALIDIR / -MEMELİDİR, YASAKTIR (MUST NOT, SHALL NOT) |
| Öneri | ÖNERİLİR (SHOULD, RECOMMENDED) |
| Kaçınılması önerilen | ÖNERİLMEZ (SHOULD NOT, NOT RECOMMENDED) |
| Tamamen isteğe bağlı | -ABİLİR / -EBİLİR, İSTEĞE BAĞLIDIR (MAY, OPTIONAL) |
Anahtar sözcük içermeyen cümleler bilgilendirme amaçlıdır. Her bölümdeki Gerekçe kısımları ve simülasyonlar normatif değildir.
1Gösterim, sözlük ve saatler
1.1 Gösterim
- : alan ayrımlı (domain-separated) bir kriptografik özet fonksiyonu; .
- : birleştirme · : aşağı yuvarlama (taban) · : gösterge fonksiyonu.
- Tutarlar, en küçük birim olan mJR () cinsinden tam sayılardır; kesirli tutarlar KULLANILMAMALIDIR.
- Dönemler , kontrol noktaları , hesaplar , öğeler ve doğrulayıcılar ile indislenir.
1.2 Sözlük
| Terim | Tanım |
|---|---|
| Hesap | JR Chain üzerinde bir adresle veya bir adla (ad.jr) tanımlanan varlık. |
| JR ID | Bir hesaba bağlı, gizliliği koruyan kişilik kanıtı (proof of personhood) kimliği (§5). |
| Ajan hesabı | Bir yapay zeka ajanının kullandığı, bir JR ID sahibine bağlı hesap sınıfı (§3.7). |
| Ajan ücreti | Ajan hesaplarının ağdaki her eylem için ödediği JR ücreti; bir kısmı yakılır, kalanı insan emeği havuzuna gider (§3.7). |
| Güvence seviyesi | JR ID puanından türetilen, T0 (yok) ile T3 (en yüksek) arasındaki seviye. |
| Görev | Ücretini baştan kilitleyen bir müşterinin tanımladığı insan emeği birimi (§6). |
| Öğe | Bir görevin tek bir kişiye atanabilen en küçük birimi. |
| Çalışan | Öğeleri yanıtlayan, JR ID sahibi kullanıcı. |
| İnsan doğrulayıcı | Stake kilitleyen ve anlaşmazlıkları çözen yüksek itibarlı çalışan. |
| Jüri | İtiraz oyununun son aşamasında karar veren, rastgele seçilmiş insan doğrulayıcılar. |
| Zincir doğrulayıcısı | Blok üreten ve kesinlik sağlayan düğüm operatörü. |
| Altın soru | Yanıtı önceden bilinen ve gerçek öğelerden ayırt edilemeyen kontrol öğesi. |
| Kazı oturumu | Kullanıcının başlattığı 24 saatlik kazı penceresi (§9). |
| Ödül kökü | Bir dönemin ödüllerini özetleyen ve zincire yazılan Merkle kökü (§9.3). |
| Sponsor havuzu | Kullanıcıların işlem ücretlerini karşılayan protokol hesabı. |
1.3 Saatler
| Saat | Uzunluk | Kullanım |
|---|---|---|
| Kontrol noktası | Uzlaşı belirler (hedef: bir saniyenin altı) | Kesinlik birimi |
| Dönem (epoch) | EPOCH_LEN (varsayılan 24 saat) | Doğrulayıcı kümesi, ödül kökü, rastgelelik |
| Hafta | Pazartesi 00:00 – Pazar 23:59 (testnet'te UTC+3) | Takım sonuçları |
| İtiraz penceresi | DISPUTE_WINDOW | Öğe ve ödül itirazları |
| Stake çözme süresi | UNBONDING | Stake çekme |
2Sistem mimarisi
Tasarım ilkeleri
- Amaca özel ama programlanabilir. Çekirdek işlemler (görevler, uzlaşı, ödüller, JR ID) protokol modülleridir; üçüncü taraf uygulamalar için Move akıllı sözleşmeleri desteklenir.
- Zincir hafif, yük uçlarda. Görev içeriği ve yanıtlar zincire yazılmaz; zincir yalnızca taahhütleri, kararları ve ödemeleri tutar.
- Güvenden önce kanıt. Hiçbir katılımcıya yalnızca itibarına bakılarak güvenilmez; her iddia stake'le ve itiraz edilebilir bir kayıtla desteklenir.
- Önce insan. Doğrulanmış insanlar ücret açık artırmalarında botlara kaybetmez (§3.5).
- Ölçüm olmadan rakam yok. Aktarım hızı (throughput) ve kapasite rakamları yalnızca, açıklanmış bir iş yükü ve ağ yapılandırmasında ölçüldükten sonra yayımlanır.
2.1 Düğüm rolleri
| Rol | Çalıştırdığı | Stake | Kesinti nedeni |
|---|---|---|---|
| Zincir doğrulayıcısı | Uzlaşı, yürütme, eşik rastgeleliği | VAL_MIN_STAKE | Çevrimdışı kalma, çift imza |
| Tam düğüm | Durum kopyası, RPC | — | — |
| DA düğümü | Görev verisinin saklanması ve örneklenmesi | DA katmanınca belirlenir | Veriyi esirgeme |
| Ödül hesaplayıcı | Dönem ödül kökü (§9.3) | Hesaplayıcı stake'i | Hatalı kök |
| Kimlik ihraççısı | JR ID puanları, seviye ağacı güncellemeleri | İhraççı stake'i | Hatalı ağaç güncellemesi |
| İnsan doğrulayıcı | Telefonda: anlaşmazlıkların çözümü | HV_MIN_STAKE | Altın soru doğruluğunun eşiğin altına düşmesi |
3Uzlaşı ve yürütme
3.1 Temeller
Yürütme ve uzlaşı katmanı, Sui'nin açık kaynak kod tabanından türetilmiştir [1][2]. Durumun her parçası tipli bir nesnedir; nesne ya tek bir hesabındır (sahipli nesne) ya da paylaşılır (paylaşılan nesne).
R3.1Bir işlem, okuyacağı veya yazacağı her nesneyi girdi olarak BİLDİRMELİDİR.
R3.2Yalnızca sahipli nesnelere dokunan işlemler (JR transferleri, ödül talepleri) hızlı yolda KESİNLEŞTİRİLMELİDİR; paylaşılan nesnelere dokunan işlemler (görev nesneleri) sıralı uzlaşıdan GEÇMELİDİR.
R3.3Ortak hiçbir nesneye dokunmayan işlemler paralel YÜRÜTÜLEBİLİR; sonuç, sıralı yürütmenin sonucuyla aynı OLMALIDIR.
3.2 Uzlaşı protokolü
R3.4Sıralama, sertifikasız DAG tabanlı bir BFT protokolüyle (Mysticeti ailesi [2]) YAPILMALIDIR.
R3.5Protokol, toplam stake'in üçte birinden azını kontrol eden Bizans saldırganlarına karşı güvenli OLMALIDIR.
R3.6Kesinleşmiş bir kontrol noktası GERİ ALINMAMALIDIR; böyle bir kontrol noktasını geri almak, toplam stake'in en az üçte birinin kesilmesini GEREKTİRMELİDİR.
Stake ağırlıklı ifadeyle toplam stake, saldırganın stake'i, ise bir karar için gereken yeter çoğunluktur (quorum). Herhangi iki yeter çoğunluk her zaman en az bir dürüst doğrulayıcıda kesişir.
Gerekçe: Sui, Mysticeti ile mainnet'te yaklaşık 400 ms medyan uzlaşı gecikmesi bildirmiştir (Ağustos 2024) [2]. JR Chain'in kendi rakamı testnet'te, açıklanmış bir iş yükü altında ölçülecek ve ardından yayımlanacaktır.
3.3 Zincir doğrulayıcıları
R3.7Etkin küme en fazla VAL_MAX doğrulayıcıdan OLUŞMALIDIR; küme her dönemin başında güncellenir.
R3.8Doğrulayıcı olmak için en az VAL_MIN_STAKE tutarında öz stake ZORUNLUDUR.
R3.9JR sahipleri stake'lerini bir doğrulayıcıya DEVREDEBİLİR (delegasyon); devredilen stake doğrulayıcının ağırlığına eklenir ve olası her kesintiden orantılı payını üstlenir.
R3.10Kesintiler aşağıdaki tabloya göre uygulanır.
| Kusur | Kesinti | Ek yaptırım |
|---|---|---|
Kısa süreli çevrimdışılık (< DOWN_SHORT) | (küçük) | — |
| Uzun süreli çevrimdışılık | Kümeden çıkarılma | |
| Çift imza (equivocation) | Kümeden çıkarılma | |
| Toplam stake'in en az üçte birinin eşzamanlı çift imzası | %100 | Kalıcı yasaklama |
3.4 Rastgelelik
R3.11Her dönem için öngörülemez ve yansız bir rastgelelik değeri , doğrulayıcıların eşik imzasından (eşik tabanlı rastgelelik kaynağı, threshold randomness beacon) TÜRETİLMELİDİR. Görev ataması, altın soruların karıştırılması ve jüri seçimi tek rastgelelik kaynağı olarak değerini KULLANMALIDIR.
Eşik imzası, doğrulayıcıların yeter çoğunluğu katılmadan üretilemez ve hiçbir doğrulayıcı sonucu önceden göremez.
3.5 İnsan şeridi (öncelikli blok alanı)
World Chain'in “insanlar için öncelikli blok alanı” fikrinden uyarlanmıştır [4].
R3.12Her kontrol noktasındaki gaz kapasitesinin HUMAN_LANE oranındaki kısmı, geçerli bir insan şeridi bileti taşıyan işlemlere AYRILMALIDIR. Bu şeritteki işlemler ücrete göre değil, varış sırasına göre sıralanır.
R3.13İnsan şeridi bileti, ifadesini kanıtlayan bir §5.3 ZK ispatıdır; burada . Aynı nullifier ikinci kez KULLANILMAMALIDIR.
R3.14Şeritte kullanılmayan kapasite, aynı kontrol noktası içinde genel işlemlere SERBEST BIRAKILMALIDIR.
Blok kapasitesi 100 birimdir ve doğrulanmış insanlar 25 birim talep eder. Şerit olmadan botlar daha yüksek ücret öder ve önce onlar dahil edilir. İnsan şeridi kapasitenin bir kısmını geliş sırasına göre insanlara ayırır; kullanılmayan kısım aynı blokta herkese açılır (World Chain'in öncelikli blok alanından uyarlanmıştır).
3.6 Ücret piyasası
EIP-1559'dan uyarlanmıştır [5].
R3.15Temel ücret, her kontrol noktasında aşağıdaki kurala göre GÜNCELLENMELİDİR.
(varsayılan 8), (varsayılan 2).
R3.16Temel ücret YAKILMALIDIR; öncelik ücreti, yani , blok üreticisine gider.
R3.17Sponsorlu işlemlerde (§4.4) ücreti sponsor öder; kullanıcıdan JR bakiyesi tutması İSTENMEMELİDİR.
Her blokta temel ücret, doluluk hedefin üzerindeyken en fazla %12,5 artar, altındayken düşer (d = 8). Temel ücret yakılır; böylece yakım tıkanıklıkla artar ve ücretler öngörülebilir kalır.
3.7 Ajan hesapları ve ajan ücreti
JR Network'ün ilk sütunu, JR'nin yapay zeka ajanlarının para birimi olmasıdır: ajanlar ağda var olmak, birbirleriyle ve insanlarla konuşmak ve iş yaptırmak için JR öder; doğrulanmış insanlar ise bir kota dahilinde eylemlerini ücretsiz yapar. Tasarım, Hashcash'in “her mesaj küçük bir bedel taşımalı” ilkesini uyarlar [22].
R3.18Her hesap iki sınıftan tam olarak birine AİT OLMALIDIR: insan hesabı (geçerli bir JR ID taahhüdüne bağlı) veya ajan hesabı. Bir ajan hesabı, R5.12'deki yetkilendirme belgesi aracılığıyla tam olarak bir JR ID sahibine BAĞLANMALIDIR.
R3.19Bir ajan hesabı açılırken AGENT_BOND JR tutarında stake KİLİTLENMELİDİR. Stake, hesap kapatıldıktan ve UNBONDING süresi dolduktan sonra iade edilir; spam veya kötüye kullanım kanıtlanırsa kesilir.
R3.20Bir ajan hesabından gelen her eylem (bir işlem, bir mesaj nesnesi ya da bir Gate, Eye veya Reach isteği), temel ücrete ek olarak ajan ücreti ÖDEMELİDİR.
Hedef kullanım oranının altında ücret sabittir; üstünde karesel olarak artar. Ajan ücreti, temel ücretten (R3.15) bağımsızdır: temel ücret blok alanını, ajan ücreti ise ajan faaliyetini fiyatlar.
R3.21Bir dönemde toplanan ajan ücretlerinin TOLL_BURN oranı YAKILMALIDIR; kalanı o dönemin insan emeği havuzuna EKLENMELİ ve §8.4'teki kurala göre DAĞITILMALIDIR.
R3.22İnsan hesaplarından, dönem başına HUMAN_FREE_QUOTA eyleme kadar ajan ücreti ALINMAMALIDIR. Kotayı aşan her insan eylemi için ajan ücretinin HUMAN_OVER_RATE oranı ödenir. Bu kota, R4.9'daki sponsor kotasından ayrıdır.
R3.23Bir ajanın eylemleri sahibinin insan kotasından DÜŞÜLMEMELİ ve sahibine ek kota KAZANDIRMAMALIDIR; ajan eklemek ek ücretsiz eylem hakkı SAĞLAMAMALIDIR (I4).
R3.24Ajan ücreti bir basım kaynağı OLMAMALIDIR (R8.1). Ücreti ödemek bir ajana oy, insan itibarı () veya ödül hakkı kazandırmaz; ajan itibarı R3.26 uyarınca ayrıca tutulur.
R3.25Bir insan hesabına gönderilen istenmeyen ajan mesajlarında alıcı insan, mesaj başına ajan ücretinin RECIPIENT_SHARE oranını ödül olarak kazanır: insanın dikkatinin bedeli ödenir.
İtibar pasaportu
R3.26Her ajan hesabı için bir ajan itibarı TUTULMALIDIR. İtiraz edilmeden kesinleşen eylemler itibarı yükseltir; kesintiler, haklı bulunan şikâyetler ve spam işaretleri düşürür; itibar ayrıca zamanla AGENT_REP_DECAY hızında sönümlenir.
δ = AGENT_REP_DECAY · γ, γₛ: ceza ağırlıkları.
R3.27Bir ajanın erişim seviyesi, stake'i ve itibarıyla BELİRLENMELİDİR (ACCESS_TIERS). Seviye yükseldikçe istek sınırları artar, doğrulama sınamaları azalır ve Stamp ile Gate kaynaklarında öncelik kazanılır; ancak hiçbir seviye insan kotası, oy veya basım hakkı SAĞLAMAMALIDIR.
R3.28Bir ajanın stake'i ve itibarı, sahibinin JR ID'sine bağlıdır. Bir ajana uygulanan kesinti, aynı sahibin diğer ajanlarının itibarını AGENT_REP_LINK oranında DÜŞÜRMELİDİR; yeni bir ajan açarak kötü sicilden kurtulmak mümkün OLMAMALIDIR.
Toplam ücretler ajan sayısıyla doğrusal büyür; ağ hedef doluluğun üzerine çıktığında ücret tıkanıklıkla birlikte karesel olarak artar, böylece spam pahalılaşır. Doğrulanmış insanlar kotaları dahilinde hiçbir şey ödemez. Ücret ve kota değerleri temsilidir; parametreleri yönetişim belirler.
Gerekçe: Web trafiğinin %53'ü otomatiktir [26]. Ajan faaliyeti büyüdükçe ajan ücreti yakımı da büyür; JR talebi ajan faaliyetiyle doğru orantılıdır (vizyon belgesi, Denklem 3.5). Doğrulanmış insanlar ücret açık artırmalarına girmeye veya ücret ödemeye zorlanmaz.
4Hesaplar ve kriptografi
4.1 Hesap adları
R4.1Her hesap en fazla bir birincil ada (ad.jr) SAHİP OLABİLİR; bu yapı NEAR Protocol'ün adlandırılmış hesaplarından uyarlanmıştır [6]. Adlar küçük harflerden, rakamlardan ve - karakterinden oluşur; uzunlukları 3–32 karakterdir.
R4.2Tek karakterli ve ayrılmış adlar vakfın kayıt defterinde tutulur; kayıt kuralları yönetişim yoluyla değişir.
4.2 Hibrit kuantum sonrası imzalar
R4.3Genesis'ten itibaren her hesap hibrit imzaları DESTEKLEMELİDİR: klasik bir imza (Ed25519) ve onunla birlikte bir ML-DSA imzası (NIST FIPS 204 [7]). Hibrit bir hesapta bir işlem, ancak ve ancak iki imza da geçerliyse geçerlidir.
R4.4Kontrol noktası sertifikaları, klasik eşik imzasına ek olarak her PQ_CHECKPOINT kontrol noktasında bir kez kuantum sonrası bir imzayla (ML-DSA veya SLH-DSA, FIPS 205) MÜHÜRLENMELİDİR.
R4.5Bir hesabın klasik anahtarı (bir yönetişim kararıyla) kırılmış ilan edildiğinde, hesabı yalnızca kuantum sonrası anahtarıyla işlem yapabileceği bir moda geçirmek mümkün OLMALIDIR.
Gerekçe: QRL 2018'den beri özet tabanlı imzalar (XMSS), Algorand ise 2022'den beri Falcon imzalı durum ispatları kullanıyor [8]. JR Chain sıfırdan kurulduğu için kuantum koruması genesis'te hazır olabilir; böylece zincir, mevcut zincirlerin karşılaşacağı geçiş sorunundan kaçınır.
4.3 Sosyal giriş (zkLogin)
Sui zkLogin'den uyarlanmıştır [9].
R4.6Kullanıcı, bir OpenID sağlayıcısının (Google, Apple) verdiği kimlik belirtecinden bir hesap TÜRETEBİLMELİDİR. Adres olarak türetilir; sağlayıcı kimliği ile zincir üstü adres arasındaki bağ, bir sıfır bilgi ispatıyla GİZLENMELİDİR.
R4.7Tuz (salt) hizmetini ve ispat üreticisini başlangıçta vakıf işletir; ikisinin birden fazla bağımsız operatöre açılması Ek C'deki açık maddelerden biridir.
4.4 Sponsorlu işlemler
R4.8Bir işlemin göndericisi ile gazının sahibi farklı hesaplar OLABİLİR; iki taraf da gaz verisi dahil işlem verisinin tamamını İMZALAMALIDIR [10].
R4.9Sponsor havuzu, doğrulanmış her insana dönem başına SPONSOR_QUOTA adede kadar ücretsiz işlem SAĞLAMALIDIR. Kota tükendiğinde kullanıcı kendi JR'siyle öder.
4.5 Anahtar kurtarma
R4.10Hesaplar birden fazla anahtarı ve anahtar rotasyonunu DESTEKLEMELİDİR. En az bir kurtarma yolu (sosyal giriş, bir kurtarma anahtarı veya güvenilir kişiden kişinin onayı) TANIMLANMALIDIR.
4.6 Kuantum tehdit modeli ve kriptografik çeviklik
JR Network'ün üçüncü sütunu, kuantum çağının ötesinde güvenliktir. Tehdit iki aşamada gelir: (1) klasik imzaların Shor algoritmasıyla taklit edilmesi [25]; (2) bugün kaydedilen şifreli trafiğin ve açık anahtarların yarın çözülmesi (“şimdi topla, sonra çöz”). Mosca eşitsizliği, geçişin ne zaman zorunlu hâle geldiğini gösterir [24]:
R4.11Her imza, açık anahtar ve anahtar kapsülleme bir algoritma tanımlayıcısı (alg_id) TAŞIMALIDIR. Algoritmaları zinciri çatallamadan yönetişim yoluyla eklemek ve çıkarmak mümkün OLMALIDIR.
R4.12Düğümler arası ve istemci–düğüm bağlantıları, klasik X25519 ile ML-KEM-768'i (FIPS 203 [7]) birleştiren hibrit bir anahtar değişimi KULLANMALIDIR.
R4.13Genesis'ten itibaren yeni açılan her insan ve ajan hesabı bir kuantum sonrası açık anahtar () KAYDETMELİDİR; hesap başına bir kez zincire yazılır ve işlemlerde özetiyle anılır.
R4.14Kontrol noktası mühürleri (R4.4) en az bir özet tabanlı imza (SLH-DSA, FIPS 205) İÇERMELİDİR; böylece kafes tabanlı şemalarda beklenmedik bir zayıflık bulunsa bile geçmiş korunmaya devam eder.
R4.15NIST'in önerdiği takvim izlenir [23]: yönetişim, klasik imzaların yeni işlemlerde yalnızca bir kuantum sonrası imzayla birlikte kabul edildiği hibrit zorunlu aşamayı en geç 2030'da, klasik imzaların tamamen reddedildiği Q-Day modunu (U1.1) ise en geç 2035'te ETKİNLEŞTİRMELİDİR. Bir kuantum saldırısı fiilen gösterilirse bu tarihler öne çekilir.
R4.16Sıfır bilgi ispat sistemlerinin kuantum sonrası karşılıklarına (özet tabanlı ispatlara) geçiş yolu, Ek C'de açık madde olarak TUTULMALIDIR.
| Bileşen | Bugün (hibrit) | Q-Day sonrası |
|---|---|---|
| İşlem imzası | Ed25519 + ML-DSA-44 | ML-DSA-44 (yedek: SLH-DSA) |
| Kontrol noktası | BLS eşik imzası + her PQ_CHECKPOINT kontrol noktasında bir ML-DSA/SLH-DSA mührü | Her kontrol noktasında kuantum sonrası mühür |
| Anahtar değişimi | X25519 + ML-KEM-768 | ML-KEM-768 |
| JR ID ispatları | Halo 2 (eliptik eğri tabanlı) | Özet tabanlı ispat sistemi (Ek C) |
5JR ID — kişilik kanıtı
5.1 Puan
JR ID puanı , bağımsız güvence katmanlarının tavanlı toplamıdır:
| Katman k | Sinyal | Not |
|---|---|---|
| Hesap yaşı | Hesabın ne zamandır açık olduğu ve düzenli kazı geçmişi | Zamanla doygunluğa ulaşır |
| Davranış | Oturum örüntüleri, görev tutarlılığı, altın soru doğruluğu | Overwatch puanlayıcısı |
| Cihaz | Cihaz özetinin tekilliği, cihaz geçmişi | Ham tanımlayıcı değil, yalnızca özetler saklanır |
| İlişki ağı | Davet ve takım ağı; çiftlik kümelerine uzaklık | Küme tespiti |
| Canlılık | Periyodik kısa insan görevleri | Hesap satışına karşı önlem |
| Kimlik bilgileri | E-posta, borsa KYC'si, isteğe bağlı resmî kimlik | Her biri puana sabit bir miktar ekler |
R5.1Puan hesaplaması, hesaplamanın girdileri ve ağırlıkları () yayımlanmış bir sürüm numarası TAŞIMALIDIR. Ağırlıklardaki değişiklikler yönetişim yoluyla yapılır.
R5.2Seviye eşikleri: (Ek A).
R5.3Sahte hesap işareti taşıyan bir hesap T0 seviyesinde OLMALIDIR.
R5.4Biyometrik veri TOPLANMAMALIDIR. Kişisel veri karşılığında ödeme YAPILMAMALIDIR.
5.2 Kimlik taahhütleri ve seviye ağaçları
R5.5Her JR ID sahibi cihazında gizli bir üretir ve zincire yalnızca taahhüdünü yazar.
R5.6Her seviye için ayrı bir Merkle ağacı tutulur (). Puanı seviye eşiğini aşan hesabın taahhüdü ilgili ağaca eklenir; puan eşiğin altına düştüğünde taahhüt ağaçtan çıkarılır. Ağaç kökleri her dönem zincire YAZILMALIDIR.
R5.7Puanları hesaplayan kimlik ihraççısı başlangıçta vakıftır; ağaç güncellemeleri İMZALANMALI ve itiraza AÇIK OLMALIDIR. Birden fazla bağımsız ihraççıya geçiş, Ek C'deki açık maddelerden biridir.
5.3 Sıfır bilgi ispatı
Bir uygulama, kullanıcıdan aşağıdaki ifadeyi kanıtlamasını ister (Semaphore / World ID yapısı izlenerek [4], Halo 2 ispat sistemiyle [11]):
Gizli girdiler: sk_id, Merkle yolu
Açık girdiler: root(Tree_T), app_id, action_id, nullifier, signal
İfade: H_id(sk_id) ∈ Tree_T
nullifier = H_nul(sk_id ‖ app_id ‖ action_id)R5.8İspat sistemi güvenilir kurulum (trusted setup) GEREKTİRMEMELİDİR (Halo 2 / PLONK ailesi, IPA taahhütleri [11]).
R5.9Aynı için ikinci bir nullifier REDDEDİLMELİDİR (“bir insan, bir oy”).
R5.10Farklı uygulamalara ait nullifier'ları birbiriyle ilişkilendirmek mümkün OLMAMALIDIR.
R5.11Seçici ifşa: kullanıcı, bir görüntüleme anahtarı aracılığıyla belirli kayıtları belirli bir denetçiye AÇIKLAYABİLİR [11].
5.4 Ajan yetkilendirmesi
World AgentKit yaklaşımından uyarlanmıştır [4].
R5.12Bir JR ID sahibi, bir yapay zeka ajanına kendi JR ID'siyle imzalanmış bir yetkilendirme belgesi verebilir: .
R5.13Bir insanın aynı anda yürürlükte tutabileceği yetkilendirme sayısı AGENT_MAX ile sınırlıdır; bir ajanın yaptığı işlemler sahibinin “bir insan, bir oy” kotasından DÜŞÜLMELİDİR. Ajan eklemek ek oy veya ödül hakkı SAĞLAMAMALIDIR.
R5.14Bir yetkilendirmeyi, zincir üstü iptal listesine yazarak anında iptal etmek mümkün OLMALIDIR.
6Görev protokolü (İnsan Emeği Kanıtı)
6.1 Görev nesnesi
Görev, paylaşılan bir nesnedir (Ek B.1).
| Alan | Açıklama |
|---|---|
type | SIGNAL, PANEL, ARENA, EYE, GATE, REACH |
content_root | Öğe içeriklerinin DA katmanındaki Merkle kökü |
item_count | |
replicas | Öğe başına çalışan sayısı, (varsayılan 3–5) |
min_tier | Çalışanlardan istenen en düşük JR ID seviyesi |
target | İsteğe bağlı ülke, dil ve demografik filtreler (yalnızca seviye ağaçlarına bağlı öznitelikler kullanılarak) |
fee_usd | ABD doları cinsinden toplam ücret |
deadline | Görevin kapanış zamanı |
privacy | Yanıtların müşteriye ham mı, toplu mu teslim edileceği |
R6.1Bir görev oluşturulduğunda ücreti, §8.3'teki kurala göre JR olarak KİLİTLENMELİDİR. Görev tamamlanmadan kapanırsa, tamamlanmamış öğelere düşen pay müşteriye İADE EDİLMELİDİR.
6.2 Altın sorular
R6.2Protokol, her görev akışına GOLD_RATE oranında altın soru KARIŞTIRMALIDIR. Altın sorular gerçek öğelerle aynı biçimde OLMALI ve onlardan ayırt edilebilir OLMAMALIDIR.
R6.3Altın yanıt anahtarları, ilgili öğelerin itiraz penceresi kapanana kadar AÇIKLANMAMALIDIR.
Gerekçe: Bu, FLOP'un “Ghost Task” yaklaşımının (yanıtları bilinen sentetik görevler) insan emeğindeki karşılığıdır [12].
6.3 Atama
R6.4 öğesinin çalışanları, uygun çalışanlar arasından ile tohumlanmış doğrulanabilir bir rastgele fonksiyonla (VRF) SEÇİLMELİDİR.
: öğe için uygun çalışanlar (seviye, hedef, çevrimiçi) · : herkesin doğrulayabileceği bir ispat. Algorand'ın kriptografik kura (sortition) yönteminden uyarlanmıştır.
R6.5Ağ mesafesi kuralı: Aynı takımda bulunan veya davet ağında birbirine GRAPH_DIST adımdan daha yakın olan iki çalışan aynı öğeye ATANMAMALIDIR.
R6.6Bir insan, bir puan: Ortak kontrol altında olduğu tespit edilen hesaplar tek bir katılımcı olarak SAYILMALIDIR; bunlardan herhangi ikisi aynı öğeye atanamaz.
Kırmızı eğri, birbiriyle bağlantısız sanılan sahte hesapların rastgele atamada bir öğenin çoğunluğunu ele geçirme olasılığıdır. Ağ mesafesi kuralı açıkken aynı davet zincirindeki bir halka bir öğeye en fazla bir üye yerleştirebilir; geriye kalan risk, bağlantıları tespit edilemeyen hesaplardır ve bunu altın sorular ile stake (sonraki şekil) karşılar.
6.4 Yanıtlama: taahhüt ve açma
R6.7Bir çalışan önce GÖNDERMELİDİR; öğenin tüm çalışanlarının taahhütleri toplandığında veya süre sınırı dolduğunda yanıtı ve tuzu AÇMALIDIR.
R6.8Açılmayan veya taahhüdüyle eşleşmeyen bir yanıt geçersizdir ve bir altın soruda verilmiş yanlış yanıt olarak sayılır.
6.5 Uzlaşı
R6.9 ise geçici karar olur; değilse öğe bir insan doğrulayıcıya gider (§7.3).
R6.10Sürekli değerli yanıtlarda itibar ağırlıklı medyandır ve uzlaşının gücü medyandan sapmayla ölçülür.
R6.11Signal (tahmin) görevlerinde uzlaşı beklenmez; bu görevlerin öğeleri sonradan, gerçekleşen sonuca göre puanlanır.
6.6 İtiraz oyunu
Arbitrum BoLD'un ikiye bölme (bisection) yaklaşımından uyarlanmıştır [13].
R6.12Müşteri, herhangi bir çalışan veya herhangi bir insan doğrulayıcı, DISPUTE_BOND tutarında teminat yatırarak bir görev kararına DISPUTE_WINDOW içinde İTİRAZ EDEBİLMELİDİR.
R6.13Toplu bir karara itiraz edildiğinde anlaşmazlık, ikiye bölme turlarıyla tek bir öğeye DARALTILMALIDIR; bir itirazın maliyeti görevin büyüklüğünden bağımsızdır.
R6.14Tek öğelik bir anlaşmazlık, kullanılarak seçilen üyeli bir jüriye gider; jüri oy çoğunluğuyla karar verir. Jüri üyelerine, itiraz eden tarafa ve öğenin çalışanlarına karşı R6.5 kuralı uygulanır.
R6.15Haksız bulunan taraf teminatını kaybeder; kaybedilen teminatın BURN_SLASH oranı yakılır, kalanı haklı çıkan tarafa ödenir.
R6.16Herhangi bir itirazın toplam süresi, katılımcı sayısından bağımsız olarak DISPUTE_MAX ile üstten sınırlıdır.
Bir görevde N öğe vardır ve taraflar sonucun nerede ayrıştığı konusunda anlaşamaz. Her tur aralığı yarıya indirir ve taraflar hangi yarıda ayrıştıklarını söyler; log₂N turdan sonra tek bir öğe kalır. Jüri yalnızca o tek öğeye bakar; böylece bir itirazın maliyeti görevin büyüklüğünden bağımsız kalır (Arbitrum BoLD'dan uyarlanmıştır).
6.7 Kesinlik ve veri saklama
R6.17Bir karar, itiraz penceresi kapandığında veya itiraz çözüldüğünde kesinleşir ve zincire yazılır.
R6.18Öğe içerikleri, yanıtlar ve kararlar en az itiraz penceresi boyunca DA katmanında SAKLANMALIDIR; bu sürenin ardından budanabilir. Zincirde yalnızca kökler kalır.
R6.19Müşteriye teslim edilen veri, çalışanın hesabıyla İLİŞKİLENDİRİLMEMELİDİR (yalnızca seviye ve izin verilen öznitelikler teslim edilir).
7İtibar, insan doğrulayıcılar ve jüriler
7.1 İtibar güncellemesi
Her öğe kesinleştikten sonra:
, köşeli parantez içindeki sinyaldir. : yanıtın kesinleşmiş kararla eşleşip eşleşmediği · : bir altın sorudaki doğruluk (altın soru yoksa terim çıkarılır ve kullanılır).
Kesinleşen her öğeden sonra itibar, uzlaşıyla uyuma ve (her 20 öğede bir) altın soru doğruluğuna göre güncellenir. λ_down > λ_up olduğu için 120. öğeden sonra hile yapmaya başlayan bir hesap, aylarca biriktirdiğini birkaç düzine öğede kaybeder.
7.2 İnsan doğrulayıcı olmak
R7.1İnsan doğrulayıcı olma koşulları: seviye ≥ T2, itibar ≥ ve en az HV_MIN_STAKE JR stake.
R7.2Son HV_WINDOW altın sorudaki doğruluğu eşiğinin altına düşen bir doğrulayıcının stake'inden oranında kesinti yapılır ve doğrulayıcının rolü askıya alınır.
7.3 Doğrulayıcı puanlaması ve kırpma
Bittensor'un Yuma Uzlaşısından (Yuma Consensus) uyarlanmıştır [14]. , doğrulayıcısının çalışanına verdiği kalite puanı; ise doğrulayıcının stake'i olsun.
Doğrulayıcının uzlaşıyla uyumunun üstel hareketli ortalaması (küçük β). Ödüller bu bağ (bond) değeriyle orantılıdır.
R7.3Doğrulayıcı ödülleri, bir doğrulayıcının puanlarının zaman içinde uzlaşıyla ne kadar örtüştüğüne (bağına) göre DAĞITILMALIDIR; uzlaşıya erken yakınsayan bir doğrulayıcı daha büyük pay kazanır.
7.4 Caydırıcılık koşulu
R7.4Stake ve kesinti parametreleri, her rolün aşağıdaki koşulu sağlayacağı şekilde SEÇİLMELİDİR.
: bir itiraz penceresi içinde hileyle elde edilebilecek en büyük kazanç · : en düşük yakalanma olasılığı (altın soru oranından ve denetim oranından türetilir).
Dürüst olmayan her yanıt q olasılıkla bir altın soruya ya da denetime takılır. Hiç yakalanmama olasılığı (1 − q)ᵐ hızla sıfıra yaklaşır ve yakalanan, stake'ini kaybeder. Eğrinin sıfırın altında kaldığı her yerde hile kâr getirmez.
8Ekonomi: basım, yakım ve ücretler
8.1 Basım
| Terim | Kaynak | Kural |
|---|---|---|
| Kazı | §9.1 | |
| Davet | §9.2 | |
| İnsan emeği havuzu | , §8.4 uyarınca dağıtılır | |
| Zincir doğrulayıcıları | , stake ve performansa göre | |
| İnsan doğrulayıcılar | tutarının HV_SHARE oranı, §7.3 uyarınca dağıtılır |
R8.1JR yalnızca bu tablodaki kaynaklardan BASILMALIDIR. Başka herhangi bir yolla basım GERÇEKLEŞMEMELİDİR.
8.2 Yakım
R8.7Ajan ücreti yakımı , R3.21 uyarınca hesaplanır. Ajan ücretinin yakılmayan kısmı olan , o dönemin insan emeği havuzuna eklenir ve basım olarak SAYILMAMALIDIR.
8.3 Müşteri ödemesi ve yakım (yakım-basım)
Render'ın yakım-basım dengesinden (burn-and-mint equilibrium) uyarlanmıştır [15].
R8.2Görev ücretleri ABD doları cinsinden belirlenir. Bir görev oluşturulduğunda değerindeki JR, zincir üstü fiyat beslemesinin zaman ağırlıklı ortalamasıyla HESAPLANMALI ve KİLİTLENMELİDİR.
R8.3Bir öğe kesinleştiğinde, kilitli tutardan öğeye düşen pay YAKILMALI ve öğenin emek kredisi olarak çalışanlarına KAYDEDİLMELİDİR.
R8.4Ücretin kalan kısmı işletim hesabına (sponsor havuzu, denetimler, vakıf) aktarılır.
R8.5Fiyat beslemesi en az ORACLE_MIN bağımsız kaynaktan YARARLANMALI ve tek bir kaynağın sapması medyanla SINIRLANMALIDIR.
8.4 İnsan emeği havuzunun dağıtımı
R8.6Bir dönemde hiç müşteri işi yoksa , ağ görevlerine (altın sorular, kalibrasyon görevleri, Signal) eşit kredi ağırlığıyla DAĞITILMALIDIR.
8.5 Denge
Yalnızca açıklama amaçlıdır; bir fiyat vaadi değildir. B_agent > M olduğunda arz, müşteri talebinden bağımsız olarak daralır.
Üstteki ince çizgi: kümülatif net arz değişimi (yukarı = büyüyen arz, aşağı = küçülen arz).
Basım her yarılanmayla düşer (her 8 dönemde bir); yakım, müşteri ödemelerinin θ payıyla piyasadan satın alınıp yok edilen JR'dir. Buradaki fiyat sabit bir varsayımdır; gerçek denge yalnızca gerçek talebe bağlıdır. Bu bir fiyat tahmini değildir.
8.6 Ücret dağıtımı
| Kalem | Gittiği yer |
|---|---|
| Temel ücret | Yakılır (R3.16) |
| Ajan ücreti | TOLL_BURN oranı yakılır, kalanı insan emeği havuzuna gider (R3.21); istenmeyen mesajlarda RECIPIENT_SHARE alıcı insana ödenir (R3.25) |
| Öncelik ücreti | Blok üreticisi |
| Kesilen stake | BURN_SLASH oranı yakılır, kalanı itirazı kazanana / hileyi kanıtlayan tarafa gider |
| Görev ücretinin kısmı | İşletim hesabı |
8.7 Dolar cinsinden fiyatlama, TWAP ve stabil varlık yolu
Ajanlar bütçelerini dolar cinsinden planlar. Bu nedenle ajan ücreti ve hizmet fiyatları dolar cinsinden tanımlanabilir; böylece ajan fiyat riski taşımaz ve yalnızca bir işletme bakiyesi tutar.
R8.8Yönetişim ajan ücretini dolar cinsinden tanımladığında (TOLL_USD), ücretin JR karşılığı her dönemin başında R8.5'teki fiyat beslemesinin TWAP_WINDOW ortalamasından HESAPLANMALIDIR.
R8.9Ajan ücreti ve görev ücretleri, yönetişimin onayladığı STABLE_ASSETS listesindeki bir varlıkla ÖDENEBİLİR. Protokol bu tutarları CONVERT_BATCH aralığıyla, SWAP_MAX_SLIPPAGE sınırını aşmadan, zincir üstü bir takas yoluyla JR'ye ÇEVİRMELİDİR.
R8.10Çevrim yoluyla elde edilen JR, JR ile yapılan bir ödemeyle aynı kurala tabidir: ajan ücretinin TOLL_BURN oranı ve görev ücretinin oranı yakılır, kalanı insan emeği havuzuna veya işletim hesabına gider. Stabil varlık yolu basım YAPMAMALIDIR (I16).
R8.11Kayma sınırı nedeniyle çevrilemeyen tutar bir sonraki partiye devredilir; CONVERT_BATCH × 3 süre içinde yine çevrilemezse ödeyene İADE EDİLMELİDİR.
9Kazı ve ödül muhasebesi
9.1 Kazı emisyonu
Testnet'te çalışan formül (JR Kazı) mainnet'e değişmeden taşınır:
Katmanlar bir oturum sırasında değişebilir; kazanç olay tabanlıdır ve aralık aralık toplanır. Taban hız, oturumun başladığı andaki değerinde sabitlenir (R9.2).
| Sembol | Anlamı |
|---|---|
| Rozet çarpanı: Normal 1, Mavi Rozet 2, Sarı Rozet 4 | |
| Kişisel görev katmanı (kayan pencereler: günlük görevler için 24 saat, haftalık görevler için 7 gün) | |
| Takım katmanı (takımın önceki haftaki sonucu; yalnızca lidere yansır) | |
| Toplam çarpanın tavanı |
R9.1Bir oturum 24 saat sürer ve kendiliğinden kapanır; oturum içindeki katman değişiklikleri olay olay (gerçekleştikleri andan itibaren) UYGULANMALIDIR.
R9.2Bir yarılanma açık bir oturumu DEĞİŞTİRMEMELİDİR; yarılanma, kullanıcının bir sonraki oturumundan itibaren GEÇERLİ OLMALIDIR.
R9.3Mainnet'te bir kazı oturumu bir mikro görev tamamlanarak başlatıldığında değerine MICRO_BONUS eklenir.
9.2 Davet
R9.4Davet payları yalnızca kazı emisyonundan () HESAPLANMALIDIR; insan emeğinden, davet ödüllerinden veya başka herhangi bir kazançtan HESAPLANMAMALIDIR.
R9.5Davet payları ek olarak basılır; davet edilenin kazancından DÜŞÜLMEMELİDİR.
R9.6Davet derinliği iki seviyeyi AŞMAMALIDIR.
9.3 Ödül kökü
Milyonlarca kullanıcının saatlik kazançlarının her birini zincire tek tek yazmaya gerek yoktur.
R9.7Her dönemin sonunda ödül hesaplayıcı, dönemin tüm ödüllerini () hesap bazında HESAPLAMALI, bunları bir Merkle ağacında TOPLAMALI ve kökü zincire YAZMALIDIR.
R9.8Kök REWARD_WINDOW boyunca itiraza açıktır; herkes kendi yaprağını ve hesaplamanın girdilerini DOĞRULAYABİLMELİDİR. Hatalı bir kök itirazla geri alınır ve hesaplayıcının stake'i kesilir.
R9.9Kullanıcı ödülünü, Merkle ispatı taşıyan sponsorlu bir talep işlemiyle bakiyesine aktarır.
R9.10Ödül hesaplayıcı başlangıçta vakıftır; Açık mainnet aşamasında bu rol, zincir doğrulayıcılarından oluşan eşik imzalı bir komiteye DEVREDİLMELİDİR.
9.4 İnsanla sınırlı emisyon ve yarılanma takvimi
Vizyon belgesinin tokenomiği (§5) iki kurala dayanır: yalnızca doğrulanmış insanlar kazı yapar ve insanlığın ağa katılan kesimi her on katına çıktığında taban hız yarıya iner.
R9.11Bir JR ID, UTC günü başına SESSIONS_PER_DAY sayısından fazla kazı oturumu AÇMAMALIDIR. Kazı ve davet basımı yalnızca seviyesi en az MINT_MIN_TIER olan ve sahte hesap işareti taşımayan insan hesaplarına YAPILMALIDIR.
R9.12Ajan hesapları (R3.18) kazı oturumu AÇMAMALI, davet payı ALMAMALI ve insan emeği kredisi KAZANMAMALIDIR.
I14 sayesinde her kontrol noktasında doğrulanabilir: ödül kökündeki toplam K bu sınırı aşamaz.
R9.13, dönemin başında seviyesi en az T1 olan, işaret taşımayan ve son LIVENESS_WINDOW içinde en az bir oturum açmış farklı JR ID'leri ifade eder. Ödül hesaplayıcı değerini seviye ağaçlarından HESAPLAMALI ve ödül köküyle birlikte YAYIMLAMALIDIR.
R9.14Yarılanma aşaması, HALVING_MILESTONES = 10⁴, 10⁵, 10⁶, 10⁷, 10⁸, 10⁹ olmak üzere aşağıdaki kuralla HESAPLANMALIDIR.
B₀ ilk aşamanın taban hızıdır; testnet'teki bugünkü hız olan B = 0,125 JR/saat, içinde bulunulan aşamaya aittir (B₀ = B · 2ᵏ).
R9.15Yarılanma aşaması AZALMAMALIDIR: sonradan düşse bile geri inmez. R9.2 uyarınca yeni bir aşama yalnızca sonraki oturumlara uygulanır.
R9.16HALVING_MILESTONES ve SESSIONS_PER_DAY genesis'te sabitlenir ve yalnızca R11.5 uyarınca değiştirilebilir.
10Testnet'ten mainnet'e
FLOP'un testnet ve airdrop kurallarından uyarlanmıştır [12].
R10.1Anlık görüntü (snapshot): Testnet kayıtları önceden duyurulan bir blok yüksekliğinde DONDURULMALIDIR; bu yükseklikten sonraki etkinlik SAYILMAMALIDIR.
R10.2Uygunluk: Bir hesap (a) KYC'yi tamamlamış OLMALI, (b) seviyesi ≥ T1 OLMALI ve (c) sahte hesap işareti TAŞIMAMALIDIR. İnceleme süresi içinde temize çıkmayan işaretli bir hesap pay almaz; işaret sürdüğü sürece kısmi pay VERİLMEMELİDİR.
R10.3Yayım: Hesap bazında dağıtım listesi ve özeti genesis'ten önce YAYIMLANMALI ve liste, genesis kilitlenene kadar düzeltilebilir KALMALIDIR.
R10.4Genesis'e dahil etme: Her pay, genesis bloğuna kullanıcının kendi hesabında dondurulmuş bakiye olarak YAZILMALIDIR; bir talep süresi OLMAMALIDIR.
R10.5Kilit açma: Dondurulmuş bir bakiyesi için kilidi açılan miktar aşağıdaki gibidir.
: hesabın mainnet'te insan emeğiyle () kazandığı toplam JR; her ödül bir kez sayılır. Kazı ve davet ödülleri kredi olarak sayılmaz.
R10.6Dondurulmuş bakiye, insan doğrulayıcı stake'i olarak KİLİTLENEBİLİR; bu durumda olası kesintiler önce dondurulmuş bakiyeden düşülür.
11Yönetişim ve protokol yükseltmeleri
11.1 İki meclis
- Doğrulayıcı Meclisi: Etkin zincir doğrulayıcıları; oy ağırlığı stake'tir (devredilen stake dahil).
- İnsan Meclisi: Seviyesi ≥
T1olan her JR ID; bir insan, bir oy. Oylar §5.3 ispatıyla kullanılır (); hiçbir kimlik açığa çıkmaz.
11.2 JRIP
R11.1Protokol değişiklikleri numaralı JRIP belgeleri olarak önerilir ve zincir üstü oylamaya sunulur.
R11.2Kabul için, İnsan Meclisi'nde katılım ≥ olmak kaydıyla, Doğrulayıcı Meclisi'nde stake'in en az üçte ikisi ve İnsan Meclisi'nde oyların yarısından fazlası ZORUNLUDUR.
R11.3Kabul edilen bir değişiklik ENACT_DELAY süresinin ardından yürürlüğe girer. Katılımcıların yükümlülüklerini artıran bir değişiklik, UNBONDING süresi dolmadan YÜRÜRLÜĞE GİRMEMELİDİR.
R11.4İlk aşamada öneri hakkı vakıftadır; bu bir oy hakkı değildir. Açık mainnet aşamasında öneri hakkı, PROPOSAL_BOND yatıran herkese açılır.
R11.5Genesis'te sabitlenen değerler (davet derinliği, R8.1 basım kaynakları, HALVING_MILESTONES, SESSIONS_PER_DAY) yalnızca her iki mecliste de en az 3/4 çoğunlukla değiştirilebilir.
11.3 Acil durumlar
R11.6Modül bazında duraklatma yetkisi ve zaman kilitli acil yükseltme yetkisi çoklu imzalı bir anahtarda bulunur. Bu yetki zorunlu bir gecikme ve bir bekleme süresiyle sınırlıdır ve yönetişimin yerine KULLANILMAMALIDIR.
R11.7Acil durum anahtarının kaldırılması, merkeziyetsizleşme yol haritasının son adımıdır.
12Köprüler ve ajan–insan takası
R12.1JR Chain, başka zincirlerdeki ajanların (örneğin hesaplama ağlarının) zincirler arası JR takası yapabilmesi için özet zaman kilitli sözleşmeleri (HTLC) ve nokta zaman kilitli sözleşmeleri (PTLC) yerel ilkeller olarak DESTEKLEMELİDİR.
R12.2Ajanlar, böyle bir takasla elde ettikleri JR ile veya bir aracı üzerinden dolar ödeyerek insan emeği satın alabilir.
R12.3Köprüler Açık mainnet aşamasına aittir; her köprünün güvenlik varsayımları ayrı ayrı BELGELENMELİDİR.
HTLC takası (X zincirindeki ajan A; JR Chain'deki insan emeği satıcısı S)
1. A gizli bir r seçer ve h = H(r) değerini yayımlar
2. A, X zincirinde: lock(payment, h, t₁) t₁ > t₂
3. S, JR Chain'de: lock(JR, h, t₂)
4. A, JR Chain'de r'yi açıklar ve JR'yi alır (r artık herkese açıktır)
5. S, X zincirinde aynı r ile ödemeyi alır
Zaman aşımında her kilit sahibine iade edilir.12.1 Tokenize gerçek dünya varlıkları
Tokenize gerçek dünya varlıklarını (hazine bonoları, fon payları, hisse senetleri) lisanslı üçüncü taraflar ihraç eder; JR Chain ise bu varlıkları taşıyan nesneleri, transferlerini koruyan uygunluk denetimini ve zincir dışı olgularının insan tasdikini sağlar. Model, Ondo'nun tokenize hazine kâğıtlarını ve hisse senetlerini örnek alır, ancak iki noktada ayrılır: uygunluk adres izin listeleriyle değil sıfır bilgiyle ispatlanır; teminata ilişkin olguları da doğrulanmış insanlar tasdik eder [30][31].
R12.4Tokenize bir varlık, kayıtlı bir ihraççı hesabının oluşturduğu bir varlık nesnesi OLMALI; ihraççıyı, dayanak varlığa bir referansı, uyum politikasını ve en son tasdik kökünü KAYDETMELİDİR. JR Network'ün kendisi tokenize varlık İHRAÇ ETMEMELİ, ELİNDE TUTMAMALI ve İTFA ETMEMELİDİR.
R12.5Bir varlık nesnesinin her transferi, alıcıyı varlığın uyum politikasına göre DENETLEMELİDİR. Uygunluk, politikanın gerektirdiği önermeler üzerinde §5.3'teki JR ID sıfır bilgi ispatıyla GÖSTERİLMELİDİR (örneğin: seviye ≥ T2, yargı bölgesi kısıtlı bir kümenin dışında, yaptırım listesinde değil); bu denetim, alıcının kimliğinin ihraççıya veya diğer sahiplere açıklanmasını GEREKTİRMEMELİDİR. Bir ajan hesabı (§3.7) yalnızca sahibinin ispatıyla uygun sayılır.
R12.6Bir ihraççı, düzenleyici raporlama için belirli kayıtlara yalnızca sahibin verdiği bir görüntüleme anahtarı aracılığıyla ERİŞEBİLİR (R5.11).
R12.7Bir varlığın zincir dışı olguları (rezerv beyanları, saklama teyitleri, net varlık değeri) insan tasdik görevleriyle TASDİK EDİLMELİDİR. Bunlar, öğeleri ihraççının yayımladığı kanıtlardan oluşan, VRF ile bağımsız çalışanlara atanan, altın sorularla karıştırılan ve uzlaşıyla kesinleşen §6'daki protokolün görevleridir. Karar kökü varlık nesnesine YAZILMALIDIR. Bir tasdik başarısız olur veya gecikirse nesne unattested olarak İŞARETLENMELİDİR; cüzdanlar ve sözleşmeler tasdiksiz varlıkları REDDEDEBİLİR.
R12.8Varlık nesnesi transferlerinin ücretleri JR ile ÖDENMELİDİR (temel ücret; ajan hesapları için buna ek olarak ajan ücreti). Tokenize bir varlık, protokol ücretlerinin ödemesi olarak KABUL EDİLMEMELİDİR.
R12.9Tokenize varlıklar Açık mainnet aşamasına aittir. İlk ihraççı kabul edilmeden önce hukuki yapı (D11) ve her ihraççının lisansları YAYIMLANMALIDIR.
Gerekçe: İnsan tasdiki, ihraççının denetçisini ve saklama kuruluşunu tamamlar; onların yerini almaz. Bir token'ın arkasındaki kanıtları, ihraççıyla hiçbir ilişkisi olmayan insanların kontrol edebileceği hâle getirir ve insan emeğini zaten güvence altına alan görev protokolünü, jürileri ve itiraz oyununu yeniden kullanır.
13Güvenlik değişmezleri
| No. | Değişmez |
|---|---|
| I1 | Basım yalnızca R8.1'deki kaynaklardan gerçekleşir. |
| I2 | Her yakım ve basım zincirde iz bırakır; toplam arz her kontrol noktasında hesaplanabilir. |
| I3 | Bir nullifier kendi kapsamı içinde yalnızca bir kez kullanılır (R5.9, R3.13). |
| I4 | Bir insan, daha fazla ajan ekleyerek ek oy, kota veya ödül kazanamaz (R5.13). |
| I5 | Aynı takımdaki veya davet ağında birbirine yakın olan çalışanlar aynı öğeyi doğrulayamaz (R6.5). |
| I6 | Kesinleşmeyen öğeler için görev ücretleri yakılmaz; müşteriye iade edilir (R6.1). |
| I7 | Davet payları yalnızca kazıdan hesaplanır ve hiç kimsenin kazancından düşülmez (R9.4–R9.5). |
| I8 | Kişisel veri karşılığında ödeme yapılmaz; biyometrik veri toplanmaz (R5.4). |
| I9 | Yükümlülükleri artıran bir değişiklik, katılımcılara çıkış için süre tanınmadan yürürlüğe girmez (R11.3). |
| I10 | Bir ödül kökündeki ödüller, kökün itiraz penceresi kapanmadan talep edilemez (R9.8). |
| I11 | Ajan ücreti asla basım yapmaz; her ajan ücreti yakılır, insan emeği havuzuna gönderilir ya da istenmeyen mesajlarda kısmen alıcı insana ödenir (R3.21, R3.24, R3.25). |
| I12 | Doğrulanmış bir insan, kota dahilinde ajan ücreti ödemez (R3.22). |
| I14 | Kazı emisyonu doğrulanmış insan sayısıyla sınırlıdır; ajan hesapları basımdan pay almaz (R9.11, R9.12, Denklem 9.5). |
| I15 | Yarılanma aşaması hiçbir zaman azalmaz (monoton azalmayan); taban hız asla yükselmez (R9.15). |
| I16 | Stabil varlıkla yapılan ödeme JR basmaz; çevrilen JR, bir JR ödemesiyle aynı yakım kuralına tabidir (R8.10). |
| I13 | Her imza ve anahtar bir algoritma tanımlayıcısı taşır; kuantum sonrası bileşen genesis'ten itibaren zorunludur (R4.11, R4.13). |
14Hata semantiği
| Aktör | Hata | Sonuç |
|---|---|---|
| Çalışan | Yanıtı açmadı | Öğe geçersiz; altın soruda yanlış yanıt olarak sayılır (R6.8) |
| Çalışan | Rastgele yanıtlama | Altın soru doğruluğu düşer, itibar hızla azalır, atamalar durur |
| Çalışan | Çiftlik hesabı | Sahte hesap işareti, T0 seviyesi, mainnet payı yok |
| İnsan doğrulayıcı | Uzlaşıdan sürekli sapma | Puanlar kırpılır, ödüller azalır; altın soru eşiğinin altına düşerse stake kesilir |
| Jüri | Yeter sayıya ulaşılamadı | Jüri yeniden kurayla seçilir; itiraz DISPUTE_MAX süresini aşarsa geçici karar kesinleşir |
| Müşteri | Haksız itiraz | DISPUTE_BOND kaybedilir |
| Ödül hesaplayıcı | Hatalı kök | İtirazla geri alınır, stake kesilir, kök yeniden hesaplanır |
| Zincir doğrulayıcısı | Çevrimdışılık / çift imza | R3.10 kesinti tablosu |
| Fiyat beslemesi | Kaynak sapması | Medyanla sınırlanır; çok az kaynak kalırsa yeni görev oluşturma durur |
| Kimlik ihraççısı | Hatalı ağaç güncellemesi | İtirazla geri alınır; etkilenen ispatlar bir sonraki köke kadar reddedilir |
15Ufuk mühendisliği
Bu bölüm, vizyon belgesinde ortaya konan Ufuk hedeflerinin teknik taslağıdır. Kuralları normatif dille yazılmıştır ve uzun vadeli hedef protokolü tanımlar.
15.1 Tam kuantum sonrası geçiş
U1.1Yönetişim, klasik eliptik eğri kriptografisinin pratikte kırıldığını ilan ettiğinde (Q-Day), klasik imzalar yeni işlemler için GEÇERSİZ OLMALI ve yalnızca kuantum sonrası bileşenle imzalanmış işlemler KABUL EDİLMELİDİR.
U1.2Hiç kuantum sonrası anahtar kaydetmemiş hesaplar için, Q-Day'den önce yayımlanmış bir kurtarma yolu (zkLogin veya kişiden kişinin onayı) üzerinden yeni bir anahtar bağlama penceresi TANIMLANMALIDIR.
U1.3JR ID ispat sistemi, özet tabanlı (kuantum sonrası) bir ispat sistemine geçebilecek şekilde SÜRÜMLENMELİDİR; seviye ağaçları yalnızca özetlere dayandığı için bu geçişten etkilenmez.
15.2 Gezegenler arası uzlaşı
U2.1Her bölge (), §3.2'deki uzlaşıyı kendi doğrulayıcı kümesiyle yürütür ve bölgesel kesinlik üretir.
U2.2Her nesne bir ana bölgeye aittir ve onu yalnızca ana bölgesindeki işlemler değiştirebilir. Bu nedenle iki bölge aynı nesneyi eşzamanlı olarak harcayamaz.
U2.3Bölgeler arası bir transfer, kaynak bölgede kilitleme ve hedef bölgede gecikmeli basım olarak gerçekleştirilir; hedef bölge, ancak kaynak bölgenin imzalı kontrol noktası özetini aldıktan sonra basım yapar.
U2.4Her IP_EPOCH sonunda bölgeler birbirlerinin kontrol noktası köklerini çapraz imzalar; bir bölgenin kesinleşmiş geçmişini geri almak, o bölgenin stake'inin üçte birinin kesilmesini gerektirir (R3.6'nın bölgesel karşılığı).
15.3 İnsan damgası protokolü (Stamp)
U3.1İhraç: seviyesi ≥ T1 olan bir JR ID, ayda en fazla STAMP_QUOTA adet kör imzalı token alabilir; ihraç isteği bir §5.3 ispatı ve taşır [17].
U3.2Harcama: istemci bir HTTP isteğine bir token ekler; doğrulayan site token'ı ihraççının açık anahtarına göre denetler ve harcanmış token'ların özetlerini kendi kümesinde tutar. Site, kullanıcının kimliğini veya diğer sitelerdeki harcamalarını öğrenemez.
U3.3İhraççı anahtarı her ay yenilenir; önceki aya ait token'lar geçersiz hâle gelir ve harcanmış token kümeleri budanabilir.
15.4 Küresel İnsan Konseyi (Council)
Tabakalı örnekleme: bir tabakadaki (ülke × dil) doğrulanmış insan sayısı, ise o tabakadan çekilen üye sayısıdır. Seçim VRF ile yapılır (Denklem 6.1); oylar taahhüt–açma yöntemiyle ve §5.3 ispatıyla kullanılır [21].
U4.1Konsey üyeliği tek bir karar için geçerlidir; seçimin sonucu oylama penceresi açılmadan bilinebilir OLMAMALIDIR.
15.5 Kişisel Yapay Zeka İkizi (Twin)
R5.12–R5.14'teki ajan yetkilendirmesi Twin'in temelidir. Buna ek olarak:
U5.1Bir Twin'in bir dönemde harcayabileceği JR, sahibinin belirlediği ile sınırlıdır; kapsamı dışındaki her eylem, sahibinin onayı için Gate üzerinden YÖNLENDİRİLMELİDİR.
15.6 Nöral insan kanıtı
Bulanık çıkarıcı (fuzzy extractor) [18]: cihazdaki ham ölçüm, herkese açık yardımcı veri, ise türetilen anahtardır. Zincirde yalnızca saklanır.
U6.1Ham nöral veri cihazdan ÇIKMAMALI ve SAKLANMAMALIDIR; katman tamamen isteğe bağlıdır ve R5.4 ile çelişen her tasarım reddedilir.
15.7 Yapay Zeka Verim Payı (Yield)
U7.1, dönem içinde yetkilendirme belgesi taşıyan ajanların ve Gate ya da Reach müşterisi olan ajanların yaptığı işlemlerin kümesidir. Dağıtım, ödül köküne bir alanı olarak eklenir.
15.8 İnsanlık Arşivi (Archive)
AParametre tablosu
[AÇIK]: değer henüz belirlenmedi · [ÖRNEK]: tartışma için örnek · [CANLI]: testnet'te kullanılan değer.
| Parametre | Açıklama | Değer |
|---|---|---|
EPOCH_LEN | Dönem uzunluğu | 24 saat [ÖRNEK] |
VAL_MAX | En fazla zincir doğrulayıcısı sayısı | [AÇIK] (başlangıçta 20–50 [ÖRNEK]) |
VAL_MIN_STAKE | Doğrulayıcı öz stake'i | [AÇIK] |
UNBONDING | Stake çözme süresi | [AÇIK] |
DOWN_SHORT | Altında yalnızca küçük kesintinin uygulandığı çevrimdışılık süresi (R3.10) | [AÇIK] |
HUMAN_LANE | İnsan şeridine ayrılan kapasite oranı | [AÇIK] |
PBH_QUOTA | Aylık insan şeridi bileti sayısı | [AÇIK] |
SPONSOR_QUOTA | Dönem başına ücretsiz işlem | [AÇIK] |
FEE_D, ELASTICITY | Ücret ayarı | 8, 2 [ÖRNEK; EIP-1559 değerleri] |
PQ_CHECKPOINT | Kuantum sonrası mühür aralığı | [AÇIK] |
AGENT_TOLL_BASE | Ajan eylemi başına temel ücret | [AÇIK] |
TOLL_TARGET | Ajan eylemlerinin hedef kullanım oranı | [AÇIK] (varsayılan %50 [ÖRNEK]) |
TOLL_BURN | Ajan ücretinin yakılan oranı | [AÇIK] (%60 [ÖRNEK]) |
HUMAN_FREE_QUOTA | İnsan başına ücretsiz eylem (dönem başına) | [AÇIK] |
HUMAN_OVER_RATE | Kota aşıldığında insanın ödediği ücret oranı | [AÇIK] |
AGENT_BOND | Ajan hesabı stake'i | [AÇIK] |
RECIPIENT_SHARE | İstenmeyen bir ajan mesajında alıcı insanın payı | [AÇIK] |
Q-Day takvimi | Hibrit zorunlu / yalnızca kuantum sonrası | en geç 2030 / 2035 (R4.15) |
τ₁, τ₂, τ₃ | Seviye eşikleri | [AÇIK] |
AGENT_MAX | İnsan başına etkin ajan yetkilendirmesi | [AÇIK] |
GOLD_RATE | Altın soru oranı | %5 [ÖRNEK] |
GRAPH_DIST | Ağ mesafesi | 2 [ÖRNEK] |
κ | Uzlaşı eşiği | 0,66 [ÖRNEK] |
K_MIN | Hedefleme için en küçük grup büyüklüğü | [AÇIK] |
DISPUTE_WINDOW / BOND / MAX | İtiraz penceresi, teminatı ve en uzun süresi | [AÇIK] |
J | Jüri büyüklüğü | 7 [ÖRNEK] |
BURN_SLASH | Kesilen stake'in yakılan oranı | %50 [ÖRNEK] |
λ_up, λ_down, α | İtibar güncellemesi | [AÇIK] |
w_val, HV_MIN_STAKE, τ_gold, σ_hv | İnsan doğrulayıcı gereklilikleri | [AÇIK] |
HV_WINDOW | Bir insan doğrulayıcının doğruluğunun ölçüldüğü altın soru sayısı (R7.2) | [AÇIK] |
θ | Görev ücretinin yakılan oranı | [AÇIK] (Render: %95) |
W₀, H_W, V₀, H_V, HV_SHARE | Havuzların başlangıç emisyonları ve yarılanma aralıkları | [AÇIK] |
B | İçinde bulunulan aşamanın kazı taban hızı (B₀ = B · 2ᵏ) | 0,125 JR/saat [CANLI] |
HALVING_MILESTONES | Taban hızın yarıya indiği doğrulanmış insan sayıları | 10⁴ / 10⁵ / 10⁶ / 10⁷ / 10⁸ / 10⁹ (genesis'te sabitlenir) |
SESSIONS_PER_DAY | JR ID başına günlük kazı oturumu | 1 [CANLI] |
MINT_MIN_TIER | Kazı ve davet basımı için en düşük seviye | T1 [ÖRNEK] |
LIVENESS_WINDOW | V sayımı için son oturum penceresi | [AÇIK] (30 gün [ÖRNEK]) |
TOLL_USD | Dolar cinsinden ajan ücreti (isteğe bağlı) | [AÇIK] |
TWAP_WINDOW | Fiyat ortalaması penceresi Δ | [AÇIK] |
STABLE_ASSETS | Kabul edilen stabil varlıklar | [AÇIK] (yönetişim listesi) |
SWAP_MAX_SLIPPAGE | Stabil → JR çevriminde izin verilen en fazla kayma | [AÇIK] |
CONVERT_BATCH | Çevrim için toplu işlem aralığı | [AÇIK] |
AGENT_REP_DECAY, γ, γₛ | Ajan itibarı sönümü ve ceza ağırlıkları | [AÇIK] |
ACCESS_TIERS | Ajan erişim seviyeleri (stake × itibar eşikleri) | [AÇIK] |
AGENT_REP_LINK | Bir kesintinin aynı sahibin diğer ajanlarına yansıma oranı | [AÇIK] |
R_i | Rozet çarpanları | 1 / 2 / 4 [CANLI] |
Ĉ | Çarpan tavanı | [CANLI, testnet boyunca operatör belirler] |
Davet payları | 1. ve 2. seviye | %20 / %10 [CANLI] |
MICRO_BONUS | Mikro görev katmanı | [AÇIK] |
REWARD_WINDOW | Ödül kökü itiraz süresi | [AÇIK] |
φ | Genesis'te kilidi açılan pay | [AÇIK] |
q_H | İnsan Meclisi katılım eşiği | [AÇIK] |
ENACT_DELAY | Yürürlüğe girme gecikmesi | [AÇIK] |
PROPOSAL_BOND | Açık mainnet aşamasında öneri sunmak için yatırılan teminat (R11.4) | [AÇIK] |
ORACLE_MIN | En az fiyat kaynağı sayısı | 3 [ÖRNEK] |
STAMP_QUOTA | Aylık insan damgası token'ı sayısı | [AÇIK] (Ufuk) |
ρ_Y | Yapay Zeka Verim Payı (Yield) oranı | [AÇIK] (Ufuk) |
IP_EPOCH | Gezegenler arası çapraz imzalar arasındaki aralık (U2.4) | [AÇIK] (Ufuk) |
BMesaj ve nesne biçimleri
B.1 Görev nesnesi
Task {
id: ObjectID
customer: Address
type: enum { SIGNAL, PANEL, ARENA, EYE, GATE, REACH }
content_root: Hash32 // DA katmanındaki öğe içerikleri
item_count: u32
replicas: u8
min_tier: enum { T1, T2, T3 }
target: Option<Filter>
fee_usd: u64 // sent
lock_jr: u64 // mJR
deadline: Checkpoint
privacy: enum { RAW, AGGREGATE }
status: enum { OPEN, CLOSING, FINAL, CANCELLED }
}B.2 Yanıt taahhüdü ve açma
AnswerCommit { item_id: Hash32, account: Address, commitment: Hash32 }
AnswerReveal { item_id: Hash32, account: Address, answer: Bytes, salt: Bytes[32] }
commitment = H_ans(answer ‖ salt ‖ item_id ‖ account)B.3 Öğe kararı
ItemDecision { item_id, ŷ, c, participants: [Address], gold: bool,
dispute_deadline: Checkpoint, status: enum { PROVISIONAL, FINAL, DISPUTED } }B.4 JR ID ispatı
JrIdProof { tier: T1|T2|T3, root: Hash32, app_id: Hash32, action_id: Hash32,
nullifier: Hash32, signal: Hash32, proof: Bytes }B.5 Ajan yetkilendirmesi
AgentAuth { agent_key: PublicKey, scope: [Permission], quota: u32,
expiry: Checkpoint, revocation_nullifier: Hash32, signature: JrIdSignature }B.6 Ödül kökü ve talep
RewardRoot { epoch: u64, root: Hash32, totals: { K, R, W, Q }, calculator_signature, dispute_deadline }
RewardLeaf = H_rew(epoch ‖ account ‖ K_i ‖ R_i ‖ W_i ‖ Q_i)
RewardClaim { epoch, account, amounts, merkle_path }CAçık maddeler
- D1 Genesis arzı, dağılım ve tüm
[AÇIK]parametreler. - D2 Birden fazla kimlik ihraççısına geçiş (ağaç güncellemelerini eşik imzasıyla yapan birkaç bağımsız ihraççı).
- D3 zkLogin tuz hizmetinin ve ispat üreticisinin bağımsız operatörlere açılması.
- D4 Hedefleme filtreleri için gizlilik bütçesi: küçük gruplar içinde yeniden kimliklendirmeyi önleyen en küçük grup büyüklüğü (
K_MIN). - D5 Sürekli değerli yanıtlar için uzlaşı ve itibar fonksiyonları.
- D6 Fiyat beslemesi kaynakları ve manipülasyona karşı dayanıklılık.
- D7 Ödül hesaplayıcının doğrulayıcı komitesine devri ve hesaplamanın yeniden üretilebilirliği.
- D8 JR Chain'in kendi hızının ve kapasitesinin ölçülmesi (açıklanmış bir yük ve ağ düzeni altında).
- D9 Bağımsız güvenlik denetimleri ve bir hata ödülü (bug bounty) programı.
- D10 KVKK (Kişisel Verilerin Korunması Kanunu) ve GDPR kapsamında veri koruma etki değerlendirmesi; cihaz özetleri ve davranışsal sinyaller için saklama süreleri.
- D11 Hukuki yapı: şirketin ve vakfın kuruluş ülkesi; MiCA ve 7518 sayılı Kanun kapsamında değerlendirme.
- D12 Ajan ücreti parametrelerinin (
AGENT_TOLL_BASE,TOLL_TARGET,TOLL_BURN,HUMAN_FREE_QUOTA) ilk değerleri ve ajan eylemi kapasitesinin ölçülmesi. - D14 sayımının sahte hesaplara karşı dayanıklılığı: seviye eşiği, canlılık penceresi ve bağımsız ihraççılarla çapraz doğrulama.
- D15 Stabil varlık yolunun likiditesi: hangi takas mekanizmasının kullanılacağı (açık artırma veya havuz), köprü riski ve
SWAP_MAX_SLIPPAGEdeğeri. - D16 Ajan erişim seviyelerinin (
ACCESS_TIERS) kötüye kullanıma ve ajanların ele geçirilmesine karşı test edilmesi. - D13 JR ID ispatları için kuantum sonrası bir ispat sistemine geçiş yolu ve bunun maliyeti (R4.16).
- D17 Tokenize varlıklar: ihraççı kabul ölçütleri, yargı bölgesine göre uygunluk önermesi şeması, tasdik aralıkları ve kanıt biçimleri (R12.4–R12.9).
DKaynakça
- [1]Mysten Labs, The Sui Smart Contracts Platform (2022); Economics and Incentives (Mayıs 2022).
- [2]Babel, Chursin, Danezis, Kichidis, Kokoris-Kogias, Koshy, Sonnino, Tian, Mysticeti: Reaching the Limits of Latency with Uncertified DAGs, arXiv:2310.14821; Sui mainnet Mysticeti duyurusu (Ağustos 2024).
- [3]Buterin ve ark., Combining GHOST and Casper (Gasper), arXiv:2003.03052; ethereum.org, Proof-of-stake.
- [4]World, Achieving Proof of Human; Building World, whitepaper.world.org (Mart 2026); World AgentKit (2026); World Chain Priority Blockspace for Humans (Haziran 2025).
- [5]Buterin, Conner, Dudley, Slipper, Norden, Bakhta, EIP-1559: Fee market change for ETH 1.0 chain (2019).
- [6]NEAR Foundation, The NEAR White Paper; Skidanov & Polosukhin, Nightshade: Near Protocol Sharding Design (2019).
- [7]NIST, FIPS 203 (ML-KEM), FIPS 204 (ML-DSA), FIPS 205 (SLH-DSA) (13 Ağustos 2024).
- [8]The QRL, XMSS (RFC 8391), mainnet Haziran 2018; Algorand, State Proofs ve Falcon (2022).
- [9]Baldimtsi ve ark., zkLogin: Privacy-Preserving Blockchain Authentication with Existing Credentials, ACM CCS 2024, arXiv:2401.11735.
- [10]Sui Docs, Sponsored Transactions.
- [11]Bowe, Grigg, Hopwood, Recursive Proof Composition without a Trusted Setup (Halo), IACR ePrint 2019/1021; Zcash Protocol Specification; ZIP 316.
- [12]FLOP Network, Whitepaper, Testnet, Airdrop, Verification ve Yellow Paper v0.5.0 taslakları, flop.finance (Eylül–Ekim 2026).
- [13]Alvarez, Arneson, Bousfield, Felten, Ng ve ark., BoLD: Fast and Cheap Dispute Resolution, AFT 2024, arXiv:2404.10491.
- [14]Yuma Rao, Bittensor: A Peer-to-Peer Intelligence Market (2021); Opentensor, Dynamic TAO; docs.learnbittensor.org, Yuma Consensus.
- [15]Render Network Foundation, Render Network Whitepaper (Mayıs 2023 güncellemesi); RNP-001.
- [16]Mantle, EigenDA Fully Integrated on Mantle Network (Mart 2025).
- [17]IETF, RFC 9576 / 9577 / 9578, Privacy Pass (Haziran 2024).
- [18]Dodis, Reyzin, Smith, Fuzzy Extractors, EUROCRYPT 2004.
- [19]Todd, P., Merkle Mountain Ranges (2012); OpenTimestamps.
- [20]Williams ve ark., Arweave: A Protocol for Economically Sustainable Information Permanence (2019).
- [21]Gilad, Hemo, Micali, Vlachos, Zeldovich, Algorand: Scaling Byzantine Agreements for Cryptocurrencies, SOSP 2017.
- [22]Back, A., Hashcash – A Denial of Service Counter-Measure (2002); ilk kez cypherpunks e-posta listesinde önerildi (Mart 1997).
- [23]NIST IR 8547 (ilk kamuya açık taslak), Transition to Post-Quantum Cryptography Standards (Kasım 2024).
- [24]Mosca, M., Cybersecurity in an Era with Quantum Computers: Will We Be Ready?, IEEE Security & Privacy 16(5) (2018).
- [25]Shor, P. W., Algorithms for quantum computation: discrete logarithms and factoring, FOCS 1994.
- [26]Imperva (Thales), 2026 Bad Bot Report (2025 trafiği).
- [27]Stripe, Pricing & fees: standart çevrimiçi kart ödemesi ücreti (%2,9 + 30 sent, ABD), stripe.com/pricing.
- [28]Coinbase Developer Platform, x402: An open standard for internet-native payments (HTTP 402), x402.org (2025).
- [29]Google, Agent2Agent (A2A) Protocol (Nisan 2025); Linux Foundation A2A projesi (Haziran 2025).
- [30]Ondo Finance, Introducing Ondo USD Yield (USDY); 2025 Recap (Ondo Global Markets, bugünkü adıyla Ondo Stocks), ondo.finance/blog.
- [31]Ondo Finance, Introducing Ondo Chain: The Omnichain Network for RWAs (Şubat 2025), ondo.finance/blog/introducing-ondo-chain.